A. DASANAMA
Dasanama yaiku tembung pirang-pirang kang duwe teges siji utawa padha.
- Tuladha
| anak | : | atmaja, putra, siwi, sunu, suta, yoga |
| angin | : | bajra, bayu, maruta, pawana, samirana, sindung riwut. |
| ati | : | driya, galih, manah, nala, kalbu, prana, tyas, wardaya. |
| awak | : | angga, badan, salira, sarira, raga. |
| bapak | : | bapa, sudarma, sudarmi, rama, yayah |
| banyu | : | her, warih, ranu, sindu, tirta, we, jala |
| bodho | : | blilu, dama, mudha, kumprung, koplo, jugul, pengung, punggung |
| bumi | : | bantala, bawana, buwana, basundara, jagad, mandhala, pratala, paratiwi, siti, kisma |
| buta | : | asura, danuja, denawa, ditya, diyu, raseksa, yaksa, wil |
| dalan | : | delanggung, enu, gili, lurung, marga, margana, sopana |
| dewa | : | apsara, apsari, bathara, dewata, sura, hyang, jawata, widadara |
| gajah | : | asti, dipa, dwipangga, dirada, esthi, liman |
| gawe | : | kardi, karya, karti, yasa |
| geni | : | agni, api, apyu, brama, dahana, pawaka |
| getih | : | ludira, marus, rah, rudira |
| gunung | : | aldaka, ancala, arga, ardi, giri, himawan, meru, parwata, prabata, wukir |
| ibu | : | biyang, biyung, indhung, puyengan, rena, umi, wibi |
| ireng | : | cemani, cemeng, jlitheng, kresna, langking |
| iwak | : | matsura, mina, ulam |
| jaran | : | aswa, kapal, kuda, turangga, undhakan, wajik |
| jeneng | : | asma, aran, jejuluk, rum-rum, wewangi, tetenger |
| kali | : | lepen, narmada |
| kaya | : | kadi, kadya, lir, mimba, pendah, pindha |
| keris | : | curiga, cudrik, katga, patrem |
| kethek | : | juris, kapi, palwaga, rewanda, wanara, wre |
| kreta | : | rata, ratangga, pedhati, wirnana, yana |
| kraton | : | dhatulaya, kedhaton, pura, puri |
| kuning | : | jenar, kapuranta, pita |
| lanang | : | jaler, jalu, kakung, priya |
| langit | : | akasa, antariksa, awang-awang, bomantara, dirgantara, gegana, jumantara, tawang, widik-widik, wiyati, wyat |
| lara | : | gerah, gering, roga, sakit |
| lintang | : | kartika, sasa, sasadara, sudama, taranggana, wintang |
| macan | : | sardula, sirna |
| manuk | : | kaga, kukila, paksi, peksi |
| mata | : | eksi, mripat, netra, paningal, soca |
| mati | : | antaka, ngemasi, lalis, lampus, layon, lena, murud, palastra, seda |
| mayit | : | bangke, jisim, kunarpa, kuwandha, sawa, wangke |
| misuwur | : | kajuwara, kaloka, kalok, kawardi, kawentar, kaonang-onang, kombul, kondhang, kongas, kontap |
| omah | : | graha, panti, wisma, yasa |
| padu | : | crah, congkrah, kerengan, padudon, sulaya |
| panah | : | astra, bana, jeparing, naraca, sara, warastra |
| pandita | : | ajar, dwija, dwijara, maharsi, resi, wiku, wipra, yogiswara |
| peni | : | apik, becik, edi, endah |
| perang | : | yuda, jurit, laga, pupuh, rana, branta yuda |
| pinter | : | guna, lebda, limpat, wasis, widagda, widura, wignya |
| ratu | : | aji, buminta, bumipala, dhatu, katong, naradipa, narpati, narendra, nareswara, nata, raja, sri, sribupati |
| rembulan | : | badra, candra, sasadara, sasangka, sasi, sitaresmi, sitengsu, wulan |
| sedih | : | dhuhkita, kingkin, rudhatin, rudhita, sungkawa, susah, tikbra, turidha, wigena |
| segara | : | ernawa, jalanidhi, jaladri, samudra, tasik |
| slamet | : | basuki, raharja, rahayu, swasta, yuwana, widada |
| srengenge | : | arka, aruna, bagaskara, bagaspati, baskara, diwangkara, pratangga, pratanggapati, pratanggakara, radhite, raditya, rawi, surya |
| ula | : | sarpa, sawer, naga, taksaka |
| wadon | : | dayinta, dyah, estri, juwita, kusuma, retna, rini, wanita, wanodya, gini, putri |
| weruh | : | anon, priksa, udani, upiksa, uninga, wikan, wrih |
| wicara | : | catur, gunem, ucap, uni |
| wong | : | jalma, jana, janma, manungsa, manus, nara |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung neng ngisor iki golekana dasanamane!
- anak :…………………………………………………………………………
- angin :…………………………………………………………………………
- bumi :…………………………………………………………………………
- gunung :………………………………………………………………………..
- ibu :………………………………………………………………………….
- segara :…………………………………………………………………………
- srengenge :………………………………………………………………………..
- rembulang :…………………………………………………………………………
- lintang :……………………………………………………………………………………………..
- pandhita :…………………………………………………………………………………………….
B. KERETA BASA
Kereta basa utawa jarwa dhosok yaiku negesi tembung kapirid saka wancahan wandane, utawa nguthak-athik tembunge supaya mathuk.
- Tuladha
| anak | : | kabeh kekarepane kudu ana lan sarwa kepenak |
| bapak | : | bab apa-apa sarwa pepak (ngelmune lan pengalamane) |
| batur | : | ngembati (nindakake) pitutur |
| bocah | : | mangane kaya kebo, pegaweane ora kena dicacah |
| brekat | : | apa-apa brak-brek banjur diangkat |
| cangkir | : | nyancang pikir |
| cengkir | : | kencenging pikir |
| Desember | : | gedhe-gedhene sumber |
| dongeng | : | dipaido ya keneng (kenging) |
| garwa | : | sigarane nyawa |
| gedhang | : | digedeng yen bar madhang |
| gelas | : | yen tugel ora kena dilas |
| gerang | : | segere wis arang-arang |
| guru | : | digugu lan ditiru |
| Januari | : | hujan sehari-hari |
| jaka | : | apa sing dikarepake kepengin enggal tumeka |
| kaji | : | tekade mung siji |
| kathok | : | diangkat mbaka sitok |
| kodhok | : | teka-teka ndhodhok |
| kutang | : | sikute diutang |
| krikil | : | keri ing sikil |
| kuping | : | kaku tur njepiping |
| kupluk | : | kaku tur nyempluk |
| kursi | : | mungkur anggone ngisi |
| mantu | : | dieman-eman meksa metu |
| maratuwa | : | mara-mara bereng wis tuwa |
| piring | : | sepi yen miring |
| prawan | : | yen pepara(lunga) ing wayah awan |
| sepuh | : | sebdane ampuh |
| semah | : | isen-isenne umah |
| sirah | : | isine rah (getih) |
| siti | : | isi bulu bekti |
| sopir | : | yen ngaso padha mampir |
| sruwal | : | saru yen nganti uwal ( ucul) |
| tandur | : | olehe nata karo mundur |
| tapa | : | tatane kaya wong papa (ora duwe apa-apa) |
| tarub | : | ditata supaya katon murub |
| tebu | : | anteping kalbu |
| tuwa | : | ngenteni metune nyawa |
| wanita | : | wani ditata |
| wedang | : | ngawe-awe kadang |
| weteng | : | ruwet tur peteng |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ngisor iki golekana kereta basane!
- anak : ………………………………………………………………………
- bapak :……………………………………………………………………….
- garwa :……………………………………………………………………….
- guru : ………………………………………………………………………
- sepuh :……………………………………………………………………….
- wanita : ……………………………………………………………………..
- wedang : ……………………………………………………………………..
- sirah : ……………………………………………………………………..
- kuping :………………………………………………………………………
- kodhok : …………………………………………………………………….
C. RURA BASA
Rura basa yaiku basa sing luput ananging dianggep lumrah ana ing basa padinan.
- Tuladha
| adang sega | sing bener | adang beras supaya dadi sega |
| mangan awan | sing bener | mangan sega ing wayah awan |
| mbunteli tempe | sing bener | mbunteli dhele godhog kang wis dirageni |
| menek klapa | sing bener | menek wit klapa |
| mikul dhawet | sing bener | mikul angkring isi wadhah dhawet |
| ndheplok gethuk | sing bener | ndheplok tela supaya dadi gethuk |
| ndhudhuk sumur | sing bener | ndhudhuk lemah kanggo gawe sumur |
| ndondomi klambi | sing bener | ndondomi bakal digawe klambi |
| nganam klasa | sing bener | nganam pandhan/mendhong digawe klasa |
| ngethok gedhang | sing bener | ngethok wit gendhang |
| nguleng sambel | sing bener | nguleg lombok sakbumbune digawe sambel |
| nunggu manuk | sing bener | nunggu pari supaya ora dipangan manuk |
| nyangking banyu | sing bener | nyangking ember isi banyu |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ngisor iki golekana rura basane!
- adhang sega : ………………………………………………………………..
- mangan awan : ……………………………………………………………….
- mbunteli tempe : ………………………………………………………………..
- menek klapa : ………………………………………………………………..
- mikul dhawet : ………………………………………………………………..
- ndeplok gethuk : ………………………………………………………………..
- ndhudhuk sumur : …………………………………………………………………
- ndondomi klambi : ………………………………………………………………..
- nganam klasa : …………………………………………………………………
- gethok gedhang : …………………………………………………………………
D. HOMONIM LAN HOMOGRAF
Homonim yaiku tembung kang padha penulisane, padha pocapane nanging beda tegese.
- Tuladha
| asma | tegese | a. jeneng, nama
b. lara napas/mengi |
| beton | tegese | a. isi nangka
b. cor-coran semen, watu, krikil lan gesik |
| bledug | tegese | a. anak gajah
b. lebu sing katut angin |
| catur | tegese | a. papat
b. gunem, omong |
| enggal | tegese | a. cepet, gelis age-age, ndhang
b. anyar |
| golek | tegese | a. araning wayang kayu/ boneka saka kayu
b. ngupadi, ngupaya |
| jumeneng | tegese | a. ngadeg
b. dadi, madeg |
| kala | tegese | a. jaring
b. nalika, ndhek, wektu, wayah |
| kalong | tegese | a. suda
b. araning kewan kang saba bengi bangsane lawa |
| kedalon | tegese | a. kewengen
b. kematengen tumprp woh-wohan |
| krama | tegese | a. rabi, omah-omah
b. aturan |
| labuh | tegese | a. araning mangsa sawise ketiga dadi rendheng
b. minggir/mandheg tumpraping prahu |
| mundhut | tegese | a. tuku
b. njupuk |
| ngasta | tegese | a. mulang
b. nggawa |
| ngelih | tegese | a. luwe, weteng kosong
b. mindhah |
| ngukur | tegese | a. ngilangi rasa gatel nganggo kuku
b. arep ngerti dawane utawa ambane |
| sepet | tegese | a. arane rasa
b. kulit klapa |
| sekar | tegese | a. tembang
b. kembang |
| serat | tegese | a. layang
b. garis/ototing kayu |
| sura | tegese | a. araning sasi jawa
b. wani kendel |
| timur | tegese | a. enom, muda
b. wetan |
| wani | tegese | a. ora wedi, gelem
b. nantang |
| waja | tegese | a. untu
b. araning wesi |
| wayah | tegese | a. putu
b. wektu, mangsa |
| weling | tegese | a. araning ula
b. wekas |
Homograf yaiku tembung padha penulisane, beda pacopane, beda tegese.
| meri | tegese | a. anak bebek
b. iri |
| geger | tegese | a. awak sisih mburi
b. pereng |
| apel | tegese | a. buah
b. dolang neng kanca wadon |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung nang ngisor ini golek tegese homonim lan homografe banjur gawenen ukara!
- bledug : ……………………………………………………………………….
- catur : ……………………………………………………………………….
- golek : ………………………………………………………………………..
- kromo : ………………………………………………………………………..
- mundhut : ……………………………………………………………………….
- sepet : ……………………………………………………………………….
- serat : ………………………………………………………………………
- meri : ……………………………………………………………………….
- apel : ………………………………………………………………………..
- geger : ………………………………………………………………………..
E. PARIBASAN
Paribasan yaiku unen-unen ajeg panganggone tegese wantah ora ngemu surasa pepindhane.
- Tuladha
| Adigang, adigung, adiguna | : | Ngendelekake kekuatan, keluhuran lan kepinteran. |
| Ana catur mungkur | : | Ora ngrungokake omongan, guneman sing ala. |
| Angon mangsa | : | Golek wektu kang becik/ prayoga. |
| Anak polah bapa kepradhah | : | Wong tuwa bakal ngrasakake tumindhake anak. |
| Becik ketitik ala ketara | : | Tumindak ala lan becik iku bakal ketara/dingerteni tembe mburine. |
| Busuk ketekuk pinter keblinger | : | Sing bodho lan sing pinter padha dene nemu cilaka. |
| Ciri wanci lelai ginawa mati | : | Pakulinan ala ora bisa ilang yen durung mati. |
| Cincing-cincing maksa klebus | : | Karepe arep ngirit ananging jebul entek akeh. |
| Criwis cawis | : | Nyacad, akeh omonge ananging uga mrantasi ing gawe. |
| Dahwen ati open | : | Nyacad nanging duwe pamrih. |
| Desa mawa cara, negara mawa tata | : | Saben panggonan duwe cara dewe. |
| Dudu sanak dudu kadang yen mati melu kelangan | : | Sanjan wong liya yen nandhang rekasa bakal dibelani. |
| Durung pecus keselak besus | : | Durung nyambut gawe nanging duwe pepenginan warna-warna. |
| Entek amek kurang golek | : | Ngunek-unekake wong sakatoge. |
| Garang-garing | : | Katone sugih nanging sejatine kacingkrangan/kekurangan |
| Njajah desa milang kori | : | Lelungan tekan ngendi-ngendi |
| Jalukan ora wewehan | : | Seneng njaluk ora gelem menehi |
| Jer basuki mawa beya | : | Gegayuhan kudu nganggo ragad. |
| Njunjung ngentebake | : | Ngalembana ananging niyate ngasorake. |
| Kalah cacak menang cacak | : | Kabeh pegawean kudu dicoba dhisik bisa lan orane. |
| Kebat kliwat gancang pincang | : | Tumindak kesusu/grusa-grusu bakal ora kebeneran/gawe rugi. |
| Keplok ora tembok | : | Melu seneng-seneng nanging ora melu ngetokake ragad. |
| Ketula-tula ketali | : | Uripe ngrekasa banget. |
| Kumenthus ora pecus | : | Umuk ananging ora sembada. |
| Maju tatu mundur ajur | : | Prakara kang sarwa gawe ewuh. |
| Mbuwang tilas | : | Ethok-ethok ora ngerti tumindak ala sing dilakoni. |
| Mikul dhuwur mendhem jero | : | Anak kang bisa njunjung drajate wong tuwa. |
| Nabok nyilih tangan | : | Tumindhak ala sarana kongkonan. |
| Nyolong pethek | : | Mleset saka pambatange. |
| Pupur sadurunge benjut | : | Ngati-ati sadurunge nemu cilaka. |
| Rawe-rawe rantas | : | Sing sapa ngalang-alangi malang-malang putung kekarepane bakal disingkirake. |
| Rukun agawe sentosa | : | Rukun bisa dadi kuwat lan yen crah agawe bubrah cecongkrahan njalari ringkih. |
| Sabaya mukti sabaya mati | : | Rukun nganti tumekaning pati. |
| Sepi ing pamrih rame ing gawe | : | Nyambut gawe kanthi mempeng tanpa duwe pamrih. |
| Sing sapa salah seleh | : | Sapa sing salah bakal konangan. |
| Sura dira jayaningrat lebur | : | Kekuatan sing gedhe bakal pangastuti sirna dening tumindak becik. |
| Tega larane ora tega patine | : | Tega rekasane nanging isih menehi pitulungan. |
| Tinggal glanggang colong playu | : | Ninggalake papan pasulayan, peperangan. |
| Tulung menthung | : | Katone mitulungi nanging malah gawe rekasa sing ditulungi. |
| Tuna sathak bathi sanak | : | Rugi bandha nanging bathi pasuduluran. |
| Ulat madhep ati karep | : | Wis mantep banget kekarepane. |
| Undhaking pawarta sudane kiriman | : | Kabar iku beda karo nyatane. |
| Welas tanpa alis | : | Karepe ngeman nanging malah gawe kapitunan. |
| Yitna yuwana lena kena | : | Sing ngati-ati bakal slamet dene sing sembrana bakal nemu cilaka. |
- Lembar Kerja Siswa
Unen-unen ngisor iki golekana tegese!
- Adigang, adigung, adiguna : …………………………………………………………………….
- Becik ketitik ala ketara : …………………………………………………………………….
- Criwis cawis : …………………………………………………………………….
- Entek amek kurang golek : …………………………………………………………………….
- Jer basuki mawa beya : …………………………………………………………………….
- Kalah cacak menang cacak : …………………………………………………………………….
- Keplok ora tombok : …………………………………………………………………….
- Ketula-tula ketali : …………………………………………………………………….
- Rukun agawe sentosa : …………………………………………………………………….
- Yitna yuwana lena kena : …………………………………………………………………….
- F. BEBASAN
Bebasan yaiku unen-unen ajeg panggone ngemu surasa pepindan kang dipindahake sifate utawa kahanane wong.
- Tuladha
| Adol lenga kari busik | : | Andum barang marang wong liya nanging awake dhewe malah ora keduman. |
| Aji godhong jati aking (garing). | : | Asor banget, ora ana ajine. |
| Ancik-ancik pucuking eri | : | Uripe tansah kuwatir. |
| Anggenthong umos | : | Ora bisa nyimpen wadi. |
| Angon ulat ngumbar tangan | : | Ngulatake kahanan jalaran arep gelem rekasane. |
| Arep jamuare emoh watange | : | Gelem kepenake nanging ora gelem rekasane. |
| Diwenehi ati ngrogoh rempela | : | Diwenehi ananging isih kurang trima, njaluk maneh. |
| Dikena iwake aja nganti bitheg banyune | : | Kaleksanan panjangkane nanging ora gawe kapitunan. |
| Emban cindhe emban siladan | : | Ora adil (pilih kasih). |
| Esuk dhele sore tempe | : | Ora teteg atine, gampang molah malih. |
| Gawe luwangan ngurugi luwangan | : | Golek utangan kanggo nyaur utang. |
| Golek-golek ketanggor wong luru-luru | : | Golek utangan malah diutangi. |
| Gupak pulud ora mangan nangkane | : | Melu rekasa ora ngrasakake kepenake. |
| Njagakake endhoge si blorok | : | Njagakake barang kang durug mesthi ana. |
| Kadang konang | : | Sing diaku sedulur mung sing sugih. |
| Ketepang ngrangsang gunung | : | Gegayuhan sing mokal bisane kelakon jalaran kegedhen pejangka/kekarepan. |
| Kaya banyu karo lenga | : | Paseduluran sing ora bisa rukun. |
| Kakehan gludhug kurang udan | : | Kakehan omong nanging ora ana nyatane. |
| Kebanjiran segara madu | : | Oleh kabegjan kang gedhe. |
| Kegedhen empyak kurang cagak | : | Kegedhen panjangka kurang srana. |
| Kajugrugan gunung menyan | : | Oleh kabegjan kang gedhe. |
| Kekudhung walulang macan | : | Tumindak kanthi aling aling wong duwe panguwasa. |
| Kerot tanpa untu | : | Duwe kakarepan ora duwe sarana. |
| Kerubuhan gunung | : | Nemu kesusahan. |
| Kongsi jambul wanen | : | Nganti tuwa banget. |
| Madu bolu tanpa isi | : | Rebutan barang sepele. |
| Mrojol selaning garu | : | Wong kang luput saka bebaya. |
| Nglungguhi klasa gumelar | : | Mung kari nemu kepenake. |
| Ngubak-ubak banyu bening | : | Gawe rusuh ana ing papan kang wis tentrem. |
| Nguthik-uthik macan dhedhe | : | Gawe nesu wong kang wis lilih atine. |
| Nguyahi segara | : | Weweh marang wong sugih, saengga tanpa guna. |
| Nututi layangan pedhot | : | Nggoleki barang sepele, yen ketemu ora sumbut karo rekasane. |
| Nyugokake bugel kayu sempu | : | Njagokake wong kang ora pinter, jalaran isih sedulur. |
| Othak athik didudut tugel | : | Omongane sajak kepenak jebul angel ladenane. |
| Ora uwur ora sembur | : | Ora gelem cawe-cawe menehi pawitan apa-apa. |
| Pandengan karo srengenge | : | Mungsuhan karo wong sing duwe panguwasa. |
| Rebut balung tanpa isi | : | Padudon jalaran barang sepele. |
| Rindhik asu digitik | : | Nindakake pegawean kang cocog karo karepe. |
| Sandhing kebo gupak | : | Cedhak karo wong ala, nanging ing batin isih kepengin nglakoni. |
| Sedhakep angawe-awe | : | Ninggalake tumindak ala, nanging ing batin isih kepengin nglakoni. |
| Suduk gunting tatu loro | : | Nindakake pegawean sawarna, ananging asile luwih saka siji. |
| Wis kebak sundukane | : | Wis akeh banget dosa kaluputane. |
| Yiyidan mungging rampadan | : | Biyene wong durjana/culika, saiki dadi wong sing alim. |
- Lembar Kerja Siswa
Unen-unen ngisor iki golekana tegese!
- Adol lenga kari busik : ……………………………………………………
- Diwenehi ati ngrogoh rempela : ……………………………………………………
- Dikena iwake aja nganti buthek banyune : …………………………………………………..
- Isuk dele sore tempe : …………………………………………………..
- Gupak pulut ora mangan nangkane : …………………………………………………..
- Kadang konang : …………………………………………………..
- Ngubak-ubak banyu bening : …………………………………………………..
- Nguyahi segara : …………………………………………………..
- Nututi layangan pedot : …………………………………………………..
- Rebut balung tanpa isi : …………………………………………………..
G. SALOKA
Saloka yaiku unen-unen ajeg panganggone ngemu surasa pepindhan kang dipindahake wonge.
- Tuladha
| Asu belang kalung wang | : | Wong ala (asor) ananging sugih bandha. |
| Asu gedhe menang kerahe | : | Luwih dhuwur pangkate, luwih gedhe panguwasane. |
| Ati bengkong oleh oncong | : | Wong duwe niat ala, ana sing nyarujuki, oleh dalan. |
| Baladewa ilang gapite | : | Ilang kekuatane. |
| Bathok bolu isi madu | : | Wong asor nanging sugih kepinteran. |
| Bebek mungsuh mliwis | : | Wong pinter mungsuh pinter, sijine kalah ubed utawa kalah trampil. |
| Belo melu seton | : | Melu anut grubyug nanging ora ngreti karepe. |
| Cebol nggayuh lintang | : | Gegayuhan kang mokal bisane kelakon. |
| Cecak nguntal empyak/cagak | : | Gegayuhan kang ora timbang karo kekuwatane. |
| Dhandhang diunekake kuntul, kuntul diunekake dhandhang | : | Ala diunekake becik, becik diunek-ake ala. |
| Dhemit ora ndulit, setan ora doyan | : | Tansah diparingi slamet. |
| Dom sumuruping banyu | : | Laku sesidheman kanggo nyumurupi wewadi. |
| Emprit abuntut bedhug | : | Prekara sepele dadi gedhe. |
| Endhas gundhul dikepeti | : | Wis kepenak isi dienak-enakake. |
| Gagak nganggo elaring merak | : | Wong asor (cilik) tumindak kaya wong luhur. |
| Gajah alingan suket teki | : | Lair lan batine ora padha bakal ketara. |
| Gajah ngidak rapah | : | Nerjang wewalere/janjine dhewe. |
| Gajah perang karo gajah kancil mati ing tengah | : | Wong gedhe pasulayan, wong cilik dadi kurban. |
| Gong lumaku tinabuh | : | Wong sing kumudu-kudu ditakoni, dijaluki piwulang. |
| Idu didilat maneh | : | Menehi dijaluk bali (murungake janji kang wis diucapake). |
| Iwak klebu ing wuwu | : | Wong sing kena apus kanthi gampang. |
| Jati ketlusuban ruyung | : | Kumpulane wong becik kelebon wong ala tumindake. |
| Jaran kerubuhan empyak | : | Wis kapok banget. |
| Kacang ora ninggal lanjaran | : | Pakulinane anak lumrahe niru wong tuwa. |
| Kebo bule mati setra | : | Wong pinter nanging ora ana kang merlokake. |
| Kebo ilang tombok kandhang | : | Wis kelangan, isih ngetokake wragat kanggo nggoleki. |
| Kebo kabotan sungu | : | Rekasa jalaran kakehan anak. |
| Kebo mulih ing kandhange | : | Wong lunga wis suwe, bali ing omahe maneh. |
| Kebo nusu gudel | : | Wong tuwa njaluk warah marang wong enom. |
| Kere munggah bale | : | Wong didadekake wong luhur. |
| Kethek saranggon | : | Sagrombolan wong tumindak ala. |
| Klenthing wadhah masin | : | Angel ninggalake pakulinan ala. |
| Kriwikan dadi grojogan | : | Prekara cilik dadi ngambra-ambra(gedhe). |
| Kutuk marani sunduk | : | Njarag marani bebaya. |
| Lahang karoban manis | : | Rupane ayu/bagus tur ya apik bebudene. |
| Lambe satumang kari samerang | : | Dituturi bola-bali tetep ora nggugu. |
| Legan golek momongan | : | Kepenak malah golek rekasa. |
| Opor bebek mentas awake dhewek | : | Rampung saka dayane dhewe. |
| Palang mangan tandur | : | Dipercaya malah gawe rusak |
| Pecruk tunggu bara | : | Dipasrahi tunggu sing dadi kesenengane. |
| Pitik trondhol diumbar ing pedaringan | : | Wong ala dipasrahi nunggu barang pengaji, wekasan malah ngentek-enteki. |
| Satru munggwing cangklakan | : | Mungsuh wong sih isih sanak sedulur. |
| Sumur lumaku tinimba | : | Wong sing kumudu-kudu ditakoni. |
| Tekek mati ulone | : | Nemu cilaka jalaran saka guneme dhewe. |
| Tumbu oleh tutup | : | Wis cocog banget. |
| Timun mungsuh duren | : | Wong cilik mungsuh wong kang duwe panguwasa. |
| Timun wungkuk jaga imbuh | : | Wong bodho kanggone mung yen kekurangan wae. |
| Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati | : | Prakara ala ngabra-ambra, prekara becik mung kari sethithik. |
| Yuyu rumpung mbarong ronge | : | Omahe magrong-magrong, sejatine kekurangan. |
- Lembar Kerja Siswa
Unen-unen ngisor iki golekana tegese!
- Asu gedhe menang kerahe : ………………………………………………..
- Bathok bolu isi madu : ………………………………………………..
- Kebo nusu gudhel : ………………………………………………..
- Gong lumaku tinabuh : ………………………………………………..
- Idu didilat maneh : ………………………………………………..
- Cebol ngayuh lintang : ………………………………………………..
- Tumbu oleh tutup : ………………………………………………..
- Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati : ………………………………………………..
- Yuyu rumpung mbarong ronge : ………………………………………………..
- Timun mungsuh duren : ………………………………………………..
H. BASA KAWI
- Arane Dina
| Ahad/Ngaat/Minggu | : | Radite/dhite |
| Senin | : | Soma |
| Selasa | : | Anggara |
| Rebo | : | Budha |
| Kemis | : | Respati |
| Jumuah | : | Sukra |
| Setu | : | Tumpak |
- Arane Pasaran
| Pon | : | Palguna |
| Wage | : | Cemengan |
| Kliwon | : | Kasih |
| Legi | : | Manis |
| Paing | : | Jenar |
- Arane Sasi Jawa lan Sasi Arab
| Sura | : | Muharam |
| Sapar | : | Syafar |
| Mulud | : | Rabiul awal |
| Bakdamulud | : | Rabiul akhir |
| Jumadilawal | : | Jumadil ula |
| Jumadilakhir | : | Jumadiltsani |
| Rejeb | : | Rajab |
| Ruwah | : | Sya’ban |
| Pasa | : | Ramadhan |
| Sawal | : | Syawal |
| Dulkaidah/sela/apit | : | Zulkaidah |
| Besar | : | Zulhijah |
- Arane Taun
- Alip
- Ehe
- Jimawal
- Je
- Dal
- Be
- Wawu
- jumakir
- Arane Windu
| Adi | : | Linuwih |
| Kunthara | : | Ulah |
| Sangara | : | Banjir |
| Sancaya | : | Srawung |
- Arane Wilangan
| 1 | : | eka |
| 2 | : | dwi |
| 3 | : | tri |
| 4 | : | catur |
| 5 | : | panca |
| 6 | : | sad |
| 7 | : | sapta |
| 8 | : | hastha |
| 9 | : | nawa |
| 10 | : | dasa |
| 100 | : | satus |
| 1.000 | : | sastra |
| 10.000 | : | saleksa |
| 100.000 | : | sakethi |
| 1.000.000 | : | sayuta |
- Araning Warna
| abang | : | rekta |
| putih | : | seta/pinggul |
| kuning | : | pita/jenar |
| ijo | : | wilis |
| ireng | : | langking/kresna |
| biru | : | maya/nila |
- Tegese Tembung Kawi
| A | ||
| agni | : | geni |
| aji | : | ratu |
| akasa | : | langit |
| amba | : | aku |
| andaka | : | bantheng |
| angga | : | awak |
| angkara | : | srakah |
| ardi | : | gunung |
| aris | : | alon |
| arsa | : | arep |
| astha | : | wolu |
| atmaja | : | anak |
| aywa | : | aja |
| B | ||
| bantala | : | lemah |
| baskara | : | srengenge |
| basuki | : | slamet |
| brama | : | geni |
| bramantya | : | nesu |
| brastha | : | rusak |
| C | ||
| cakara | : | rodha |
| candra | : | rembulan |
| caraka | : | utusan |
| catur | : | papat |
| cipta | : | pikir |
| citra | : | rupa/gambar |
| D | ||
| dahana | : | geni |
| danawa | : | buta |
| dasa | : | sepuluh |
| datan | : | ora |
| dirgantara | : | langit |
| ditya/diyu | : | buta |
| driya | : | ati |
| duk | : | nalika |
| duksina | : | kidul |
| dulu | : | deleng |
| duta | : | utusan |
| duhkita | : | susah |
| dwi | : | loro |
| dwi pangga | : | gajah |
| dwija | : | guru |
| E | ||
| eka | : | siji |
| enu | : | dalan |
| erawati | : | bledheg |
| emawa | : | segara |
| esa | : | siji |
| esthi | : | karep |
| G | ||
| gahana | : | jurang |
| garba | : | weteng |
| gapura | : | lawang |
| gagana | : | langit |
| giri | : | gunung |
| gita | : | cepet/age |
| gung | : | gedhe |
| guntur | : | gludug |
| guruh | : | bledheg |
| gya | : | enggal |
| gahana | : | jurang |
| garba | : | weteng |
| gapura | : | lawang |
| gagana | : | langit |
| giri | : | gunung |
| gita | : | cepet/age |
| gung | : | gedhe |
| guntur | : | gludug |
| guruh | : | bledheg |
| gya | : | enggal |
| J | ||
| jala | : | banyu |
| jaladara | : | mendhung |
| jaladri | : | segara |
| janma | : | manungsa |
| jaya | : | menang |
| jenar | : | kuning |
| K | : | |
| kaga | : | manu |
| kadya | : | kaya |
| kalbu | : | ati |
| kalpika | : | ali-ali |
| kapti | : | karep |
| kapiyarsa | : | keprungu |
| kardi/karya | : | gawe |
| karta | : | aman |
| kartika | : | lintang |
| kayun | : | karep |
| kencana | : | emas |
| kintaka | : | layang |
| kisma | : | lemah |
| kresna | : | ireng |
| kukila | : | manuk |
| kuncara | : | misuwur |
| kusuma | : | kembang |
| kuwawa | : | kuwat |
| L | ||
| lampus | : | mati |
| langking | : | ireng |
| lastri | : | bengi |
| laya | : | panggon |
| lebda | : | pinter |
| lena | : | mati |
| lir | : | kaya |
| loh jinawi | : | subur banget |
| ludira | : | getih papan |
| lumaksana | : | mlaku |
| M | ||
| madya | : | tengah |
| makarya | : | nyambut gawe |
| manggala | : | panggede |
| manjing | : | mlebu |
| marga | : | dalan |
| marta | : | sabar |
| maruta | : | angin |
| mijil | : | metu |
| mina | : | iwak |
| mitra | : | kanca |
| miyarsa | : | krungu |
| mudha | : | enom |
| mulat | : | weruh |
| murwani | : | miwiti |
| murda | : | sirah |
| muksa | : | ilang |
| mustaka | : | sirah |
| N | ||
| nala | : | ati |
| narendra | : | ratu |
| narmada | : | kali |
| nata | : | ratu |
| nawala | : | layang |
| nendra | : | turu |
| netra | : | mripat |
| nuladha | : | niru/nyonto |
| nuswa | : | pulo |
| P | ||
| pabaratan | : | peperangan |
| pada | : | sikil |
| palagan | : | peperangan |
| palastra | : | mati |
| pambayun | : | pembarep |
| panca | : | lima |
| pancakara | : | padu/perang |
| panti | : | omah |
| pangaksama | : | pangapura |
| pangastuti | : | sembah |
| pangupajiwa | : | panguripan |
| paramarta | : | luhur |
| pawiyatan | : | sekolah |
| pindha | : | kaya |
| pita | : | kuning |
| padangga | : | gamelan |
| praja | : | negara |
| pralaya | : | mati |
| prapta | : | teka |
| pratiwi | : | lemah |
| prawira | : | kendel |
| priya | : | lanang |
| priyangga | : | dhewe |
| puma | : | rampung |
| puspita | : | kembang |
| R | ||
| rahayu | : | slamet |
| raga | : | awak |
| ratri | : | bengi |
| rawi | : | srengenge |
| rekta | : | abang |
| rena | : | ibu |
| roga | : | lara |
| rukmi | : | emas |
| S | ||
| samirana | : | angin |
| samodra | : | segara |
| sasana | : | papan/panggonan |
| sanggraha | : | cawisan |
| sardula | : | macan |
| sarira | : | badan |
| sarpa | : | ula |
| sasangka | : | rembulan |
| sasmita | : | tandha |
| siswa | : | murid |
| sitaresmi | : | rembulan |
| siwi | : | anak |
| soca | : | mripat |
| sona | : | asu |
| songsong | : | payung |
| sotya | : | inten |
| sudarma | : | bapak |
| sudarsana | : | contoh |
| sato | : | kewan |
| seta | : | putih |
| segra | : | gelis/cepet |
| sila | : | patrap |
| sira | : | kowe |
| sirna | : | ilang |
| sudira | : | digdaya |
| sungkawa | : | susah |
| sunu, suta | : | anak |
| sura | : | wani |
| sweda | : | kringet |
| T | ||
| tan | : | ora |
| tanaya | : | anak |
| taru | : | wit |
| taruna | : | enom |
| tinon | : | katon |
| tirta | : | banyu |
| trusta | : | seneng |
| turangga | : | jaran |
| tyas | : | ati |
| U | ||
| upaya | : | golek |
| upiksa | : | weruh |
| usada | : | tamba |
| utama | : | becik |
| W | ||
| waluya | : | waras |
| wana | : | alas |
| wanara | : | kethek |
| wardaya | : | ati |
| warih/we | : | banyu |
| warsa | : | taun |
| wasana | : | pungkasan |
| waspa | : | luh |
| wastra | : | sandangan |
| wibi | : | ibu |
| wicara | : | gunem |
| widya | : | pinter |
| wil | : | buta |
| wilis | : | ijo |
| wira | : | prajurit |
| wisma | : | omah |
| wisuda | : | angkat |
| wiyati | : | langit |
| wredha | : | tuwa |
| wukir | : | gunung |
| wuyung | : | kasmaran |
| Y | ||
| yasa | : | gawe |
| yayah | : | bapak |
| yitna | : | ngati-ati |
| yoga | : | anak |
| yogya | : | becik |
| yuda | : | perang |
| yuwana | : | slamet |
| ywa | : | aja |
- Lembar Kerja Siswa
- Sebutke arane dina!
- Sebutke arane pasaran!
- Sebutke araning sasi Jawa lan sasi Arab!
- Sebutke araning taun!
- Sebutke araning windu!
- Sebutke araning wilangan!
- Sebutke araning warna!
- Tegesana tembung kawi ing ngisor iki:
- agni : …………………………………………………………………………………………..
- angkara : …………………………………………………………………………………………..
- bantala : …………………………………………………………………………………………..
- baskara : …………………………………………………………………………………………..
- cakara : …………………………………………………………………………………………..
- dahana : …………………………………………………………………………………………..
- esa : …………………………………………………………………………………………..
- gahana : …………………………………………………………………………………………..
- guntur : …………………………………………………………………………………………..
- hamba : …………………………………………………………………………………………..
- jaladara : …………………………………………………………………………………………..
- kartika : …………………………………………………………………………………………..
- loh jinawi : …………………………………………………………………………………………..
- manggala : …………………………………………………………………………………………..
- mustaka : …………………………………………………………………………………………..
- narmada : …………………………………………………………………………………………..
- nendra : …………………………………………………………………………………………..
- palagan : …………………………………………………………………………………………..
- palastra : …………………………………………………………………………………………..
- rahayu : …………………………………………………………………………………………..
- rekta : …………………………………………………………………………………………..
- samirana : …………………………………………………………………………………………..
- sasmita : …………………………………………………………………………………………..
- seta : …………………………………………………………………………………………..
- sura : …………………………………………………………………………………………..
- taruna : …………………………………………………………………………………………..
- turangga : …………………………………………………………………………………………..
- wardaya : …………………………………………………………………………………………..
- wredha : …………………………………………………………………………………………..
- I. TEMBUNG ENTAR
Tembung entar yaiku tembung-tembung sing duwe teges ora sakbenere.
- Tuladha
| abang-abang lambe | : | ora temenan utawa mung lelamisan. |
| abang raine | : | wirang, isin. |
| adol bagus, adol ayu | : | mamerake baguse, mamerake ayune. |
| adus kringet | : | nyambut gawe abot, mempeng |
| ala jenenge | : | ora dipercaya awong liya |
| alus tembunge | : | omongane kepenak dirungokake |
| atine ana wulune | : | duwe kekarepan ala, drengki srei |
| bau suku | : | tenaga, abdi |
| mbukak wadi | : | ngandhakake wewadine/rahasiane |
| mbuwang tilas | : | nutupi tumindake sing ala |
| cagak elek | : | srana supaya betah melek |
| cagak urip | : | srana kanggo nyukupi kebutuhane urip |
| cepak rejekine | : | gampang golek rejeki |
| cilik atine | : | sumelang, kuwatir |
| cupet nalare | : | ora bisa mikir |
| dadi gawe | : | ngrepotake wong liya |
| dawa tangane | : | seneng colong jupuk |
| ndhedher kabecikan | : | tumindak becik |
| dhuwur pangkate | : | dadi panguwasa |
| enetk atine | : | keweden, kuwatir banget |
| entheng tangane | : | seneng milara, cengkiling |
| enthenge tangan | : | seneng nyambut gawe |
| gedhe atine | : | tatag, ora gampang sumelang |
| gedhe endhase | : | sumanagkean, gumedhe |
| gedhe omonge | : | seneng umuk |
| nggedhekake puluk | : | ora gelem prihatin |
| nggenggem tangan | : | ora gelem nyambut gawe, kesed |
| golek urip | : | nyambut gawe kanggo nyukupi urip |
| idu geni | : | kabeh guneme kudu bisa klakon |
| jembar kawruhe | : | akeh ngelmune |
| jembar segarane | : | sugih pangapurane |
| kandel kulite | : | digdaya, sekti |
| kaku atine | : | tansah sulaya, nesu wae |
| kembang lambe | : | tansah dadi pocapan, gunem |
| kulak warta | : | golek kabar |
| kuwat drajad | : | cocog dadi panguwasa, pemimpin |
| lambe tipis | : | akeh omonge, criwis |
| landhep dhengkul | : | bodho banget |
| landhep pikire | : | pinter |
| lara ati | : | serik |
| lara ayu | : | lara cacar |
| lobok atine | : | sabar |
| lumah tangan | : | ora gelem cawe-cawe |
| lunyu ilate | : | gunemane mencla-mencle |
| manis rembuge | : | omongane gawe seneng |
| mata dhuwiten | : | petung banget, srakah marang dhuwit |
| mati sandhang pangane | : | ora ana dalan kanggo golek sandhang pangan |
| mati ilate | : | ora bisa ngrasakake gurihe pangan |
| meres kringet | : | nyambut gawe nganthi peng-pengan |
| mogel ilate | : | seneng mangan sarwa enak |
| nandur kabecikan | : | tumindak, gawe becik |
| ngangsu kawruh | : | sekolah, meguru |
| ngatonake siyunge | : | nuduhake panguwasane |
| ngatonake dhadhane | : | sumbar, umuk, pamer |
| ngendhaleni hawa napsu | : | nyegah kekarepan ala |
| nyolok mata | : | tumindake ketara banget, cetha banget |
| oleh wirang | : | kisinan |
| ora duwe ati | : | wedi, kuwatir banget |
| padhang hawa | : | ndonya |
| padhang pikirane | : | seneng |
| padhang ulate | : | sumeh, grapyak |
| panas atine | : | nesu banget |
| papan kiwa | : | ora andhakan, nisih |
| pedhes rembuge, tembunge | : | guneme gawe serik |
| peteng atine, pikire | : | susah |
| pingget atine | : | serik, gela |
| rai gedheg | : | ora duwe isin |
| rupak raine | : | cugetan |
| rupak jagade | : | judheg, ora bisa lunga-lunga |
| sepi kawruhe | : | bodho |
| sepi ing pamrih | : | ora duwe pamrih, melik |
| sesak dhadhane | : | mangkel, serik |
| tadhah udan | : | lirangan gedhang sing ndhuwur dhewe |
| tatu atine | : | serik banget |
| tipis lambene | : | seneng nyatur wong liya, criwis |
| thukul pikire | : | akeh akale |
| thukul turune | : | duwe turun/anak |
| udan tangis | : | akeh sing padha nangis |
| ulate peteng | : | nesu |
| utang nyawa, pati | : | gawe pepati |
| utang wirang | : | gawe wirange wong liya |
| weteng kadut, karet | : | akeh pagane/tadhahe |
| wedi getih | : | jirih |
| wedi kangelan | : | ora gelem rekasa, kesed |
- Lembar Kerja Siswa
Apa tegese tembung entar ana ing ngisor iki?
- abang raine : ………………………………………………………………………
- cilik atine : ………………………………………………………………………
- cupet nalare : ………………………………………………………………………
- entheng tangane : ………………………………………………………………………
- gedhe atine : ………………………………………………………………………
- gedhe endhase : ………………………………………………………………………
- gedhe omonge : ………………………………………………………………………
- jembar kawruhe : ………………………………………………………………………
- jembar segarane : ………………………………………………………………………
- kaku atine : ………………………………………………………………………
- kembang lambe : ………………………………………………………………………
- lambe tipis : ………………………………………………………………………
m. lara ati : ………………………………………………………………………
- ngangsu kawruh : ………………………………………………………………………
- nyolok mata : ………………………………………………………………………
- padhang pikire : ………………………………………………………………………
- padhang ulate : ………………………………………………………………………
- panas atine : ………………………………………………………………………
- rai gedheg : ………………………………………………………………………
- sepi kawruhe : ………………………………………………………………………
- J. TEMBUNG KOSOK BALEN
Tembung kosok balen yaiku tembung sing tegese lelawanan.
- Tuladha
| A | ||
| abot | >< | entheng |
| andhap asor | >< | degsura, murang tata |
| adhem | >< | panas |
| adol | >< | tuku |
| agung | >< | asat |
| akeh | >< | sethithik |
| ala | >< | becik |
| angel | >< | gampang |
| angok | >< | rob |
| anggak | >< | grapyak |
| apal | >< | lali |
| atos | >< | empuk |
| B | ||
| bagus | >< | ala |
| bandel | >< | gembeng |
| banter | >< | rindhing/ alon |
| bathi | >< | tuna/ rugi |
| barang para | >< | barang pengaji |
| becik | >< | ala |
| begja | >< | cilaka |
| bener | >< | luput |
| bening | >< | butheg |
| brangasan | >< | sabar |
| boros | >< | irit |
| buneg | >< | lejar |
| bungah | >< | susah |
| C | ||
| cedhak | >< | adoh |
| cendhak | >< | dawa |
| cethek | >< | jero |
| cethil | >< | loma |
| ciut | >< | amba |
| crah | >< | rukun |
| culika | >< | jujur |
| cuwa | >< | lega |
| D | ||
| dawa | >< | cendhak |
| dhuwur | >< | cendhek |
| duka | >< | rena |
| dursila | >< | susila |
| E | ||
| eling | >< | lali |
| entek | >< | isih |
| G | ||
| gabug | >< | mentes |
| gedhe | >< | cilik |
| gela | >< | marem, lega |
| gemi | >< | boros |
| gething | >< | seneng |
| goroh | >< | jujur |
| grapyak | >< | anggak |
| gundhul | >< | ketel |
| J | ||
| jago | >< | babon |
| jembar | >< | ciyut |
| jero | >< | cethek |
| jirih | >< | kendel |
| jujur | >< | culika |
| K | ||
| kaku | >< | lemes |
| kalah | >< | menang |
| kalis | >< | nandhang/ketaman |
| kandel | >< | tipis |
| kasar | >< | alus |
| ketiga | >< | rendheng |
| kemproh | >< | resikan |
| kendel | >< | jirih |
| kepenak | >< | rekasa |
| kerep | >< | arang |
| kereng | >< | sabar |
| kesusu | >< | sareh |
| kladuk | >< | kurang |
| kuru | >< | lemu |
| L | ||
| lali | >< | eling |
| landhep | >< | kethul |
| lantip | >< | bodho |
| larang | >< | murah |
| lega | >< | gela |
| lembut | >< | agal |
| lemu | >< | kuru |
| loh | >< | cengkar |
| longgar | >< | sesak |
| luhur | >< | asor |
| lumrah | >< | aneh |
| M | ||
| mapag | >< | ngeterake |
| marem | >< | gela |
| mencutake | >< | nyebahi |
| mentah | >< | mateng |
| mentereng | >< | prasaja |
| miris | >< | tatag |
| mukti/mulya | >< | sengsara |
| mursal | >< | bekti |
| muspra | >< | guna |
| murah | >< | larang |
| mungsuh | >< | kanca/bala |
| N | ||
| nacad | >< | ngalem |
| nesu | >< | rena |
| nistha | >< | utama |
| ngajeni | >< | ngina |
| ngakoni | >< | nyelaki |
| ngati-ati | >< | sembrana |
| ngebreh | >< | ngirit |
| ngebon | >< | kontan |
| P | ||
| padhang | >< | peteng |
| padu | >< | rukun |
| prasaja | >< | mubra-mubru |
| pungkasan | >< | wiwitan |
| purwa | >< | pracima |
| R | ||
| rame | >< | sepi |
| rampung | >< | wiwit |
| rancag | >< | rendhet |
| rekasa | >< | kepenak |
| resikan | >< | kemproh |
| rikat | >< | alon |
| S | ||
| sabar | >< | brangasan |
| sareh | >< | kesusu |
| satru | >< | kanca |
| sedhep | >< | cemplang |
| sedih | >< | seneng |
| sleder | >< | tliti |
| semanak | >< | anggak |
| sengsara | >< | mulya |
| sepele | >< | wigati |
| sregep | >< | kesed |
| subur/loh | >< | cengkar |
| suda | >< | tambah |
| susah | >< | bungah |
| T | ||
| tabah | >< | kuwatir |
| tanpa | >< | nganggo |
| takon | >< | mangsuli |
| teka | >< | lunga |
| temen | >< | cidra |
| tipis | >< | kandel |
| tradhisional | >< | moderen |
| tuku | >< | adol |
| turah | >< | kurang/cumpen |
| U | ||
| ukuman | >< | ganjaran |
| umuk | >< | nyata |
| urip | >< | mati |
| W | ||
| wareg | >< | ngelih/luwe |
| wetan | >< | kulon |
| wedi | >< | wani |
| wigati | >< | sepele |
| wuled | >< | mbedhel |
| wudhu | >< | payu/laris |
| wuragil | >< | pembarep |
| wutuh | >< | suda/kalong |
| Y | ||
| yekti/nyata | >< | goroh/apus-apus |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ing ngisor iki golekana kosok balene!
- abot :…………………………………………………………………………
- bagus : ………………………………………………………………………..
- becik : ……………………………………………………………………….
- cedhek : ……………………………………………………………………….
- cuwa : ……………………………………………………………………….
- dawa : ……………………………………………………………………….
- dursila : ………………………………………………………………………
- gabug : ………………………………………………………………………
- gundhul : ……………………………………………………………………..
- jago : ……………………………………………………………………….
- jujur : ………………………………………………………………………
- kalis : ……………………………………………………………………….
- kuru : ……………………………………………………………………..
- lali : ……………………………………………………………………….
- lumrah : ……………………………………………………………………..
- mungsuh : ……………………………………………………………………..
- ngakoni : ……………………………………………………………………..
- padang : ……………………………………………………………………..
- susah : ……………………………………………………………………..
- tabah : ……………………………………………………………………..
K. TEMBUNG GARBA
Tembung garba yaiku tembung loro sing dirangkep dadi siji kanthi nyuda cacahing wandane, lumrahe tinemu ing tembang, minangka kanggo njumbuhake guru wilangan.
- Tuladha
| ana | + | ing | dadi aneng | tegese ana (manggon) ing |
| arane | + | iki | dadi aranireki | tegese jenenge iki |
| dadi | + | ewuh | dadi dadyewuh | tegese ora gampang, sarwa ewuh |
| dhemen | + | anyar | dadi dhemenyar | tegese senenge yen isih anyar |
| dupi | + | arsa | dadi dupyarsa | tegese nalika arep |
| jalu | + | estri | dadi jalwestri | tegese lanang wadon |
| kajuwara | + | ing | dadi kajwareng | tegese kondhang ing |
| kapireng | + | arsa | dadi kapyarsa | tegese keprungu |
| lagi | + | antuk | dadi lagyantuk | tegese lagi antuk/oleh |
| lagi+ana | + | ing | dadi lagyaning | tegese lagi ana ing |
| lebda | + | ing | dadi lebdeng | tegese mumpuni, pinter ing |
| lumaku | + | ing | adi lumakweng | tegese mlaku ing |
| lumebu | + | ing | dadi lumebeng | tegese mlebu ing |
| maha | + | raja | dadi maharja | tegese ratu linuwih |
| maha | + | resi | dadi maharsi | tegese pendhita linuwih |
| malebu | + | ing | dadi malebeng | tegese mlebu ing |
| mardika | + | ing+rat | dadi mardikengrat | tegese ing jagad/donya |
| murba | + | ing | dadi murbeng | tegese kuwasa ing |
| nara | + | indra | dadi narendra | tegese ratuning jalma |
| narpa | + | endah | dadi narpendah | tegese ratu sing ayu |
| nata | + | ing | dadi nateng | tegese ratu ing |
| nuju | + | ari | dadi nujwari | tegese sawijining dina |
| prapta | + | ing | dadi prapteng | tegese teka ing |
| prawira | + | utama | dadi prawiratama | tegese prajurit utama/senapati |
| priya | + | agung | dadi ratwagung | tegese ratu binathara/ratu utama |
| ratu | + | agung | dadi ratwagung | tegese panah utama |
| sami | + | arsa | dadi samyarsa | tegese padha arep |
| sira | + | iku | dadi sireku | tegese kowe iku |
| siti | + | inggil | dadi sitinggil | tegese lemah sing dhuwur papane |
| siniwaka | + | ing | dadi siniwakeng | tegese diadhep dening |
| sumbang | + | asih | dadi sumbangsih | tegese weweh kanggo tandha asih |
| sura | + | ing+yuda | dadi surengyuda | tegese wani perang/dewaning perang |
| taksih | + | alit | dadi taksyalit | tegese isih cilik |
| tumenga | + | ing | dadi tumengeng | tegese madhep ing (mendhuwur) |
| tumeka | + | ing | dadi tumekeng | tegese tekan ing |
| tumuju | + | ing | dadi tumujweng | tegese marani/tumuju ing |
| wira | + | utama | dadi wiratama | tegese prajurit utama/senapati |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ing ngisor iki gawea dadi tembung garba!
- ana+ing : …………………………………………………………………………………………….
- jalu+estri : …………………………………………………………………………………………….
- lagi+antuk : …………………………………………………………………………………………….
- lemba+ing : …………………………………………………………………………………………….
- maha+raja : …………………………………………………………………………………………….
- maha+meru : …………………………………………………………………………………………….
- murba+ing : …………………………………………………………………………………………….
- prapta+ing : …………………………………………………………………………………………….
- ratu+agung : …………………………………………………………………………………………….
- sumbang+asih: …………………………………………………………………………………………….
L. TEMBUNG SAROJA
Tembung saroja yaiku tembung loro utawa lewih padha tegese dirangkep dadi siji, nduweni teges mbangetake.
- Tuladha
| A | ||
| abang branang | angkara murka | |
| adhem ayem | ajur jejer | |
| adi luhung akal budi | apes krama | |
| akal budi | arum wangi | |
| amrik angambar | atut runtut | |
| ndhap asor | ayem trentem | |
| B | ||
| babak bundhas | bibit kawit | |
| bagas waras | blaka suta | |
| bala kuswa | bot repot | |
| bau suku | budi pekerti | |
| baya pekewuh | ||
| C | ||
| campur bawur | colong jupuk | |
| ciri wanci | ||
| D | ||
| dana driyah | dhawuh pangandika | |
| darma bekti | dhodhok seleh | |
| E | ||
| edi peni | ewuh pakewuh | |
| G | ||
| gagah prakosa | gilir gumanti | |
| galap gangsul | girang gumuyu | |
| gandes luwes | guna sarana | |
| gemah ripah | guyup rukun | |
| gemi setiti | godha rencana | |
| gethok tular | ||
| J | ||
| jalma manungsa | jejel riyel | |
| japa mantra | ||
| K | ||
| kabur kanginan | kebat kliwat | |
| kajen keringan | kesampar kesandhung | |
| kepalu kepenthung | kocap kacarita | |
| L | ||
| lagak lageyan | lir pendah | |
| lega lila | loh jinawi | |
| lila legawa | ||
| M | ||
| malang megung | mukti wibawa | |
| mobah mosik | mula buka | |
| mubeng minger | murba wasesa | |
| mudha taruna | murub mubyar | |
| N | ||
| nistha papa | nungsang njempalik | |
| njarah rayah | nyampar nyandhung | |
| O | ||
| owah gingsir | ||
| P | ||
| padhang njinglang | polah tingkah | |
| papa cintraka | pokal gawe | |
| perang tanding | puji pandonga | |
| S | ||
| sabar drana | sembah sungkem | |
| sabar narima | sepi mamring | |
| salah kaprah | sih kawelasan | |
| salang tunjang | sih tresna | |
| sanak kadang | sisik melik | |
| sanak sedulur | solah bawa | |
| sapa aruh | solah tingkah | |
| sato kewan | suka rena | |
| sekti mandraguna | sumbang surung | |
| seger kuwarsanae | ||
| T | ||
| tambal sulam | tepa palupi | |
| tanem tuwuh | tepa tuladha | |
| tapa brata | terang terwaca | |
| tata cara | tindak tanduk | |
| tata krama | tukar padu | |
| tata trapsila | tumpang tindhih | |
| tedheng aling-aling | tumpuk undhung | |
| teguh santosa | tutur sembur | |
| U | ||
| uba rampe | udha-usuk | |
| W | ||
| wadya bala | welas asih | |
| was sumelang | wor suh | |
| watak wantu |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung ing ngisor iki teruske dadi tembung saroja!
- abang …………….
- adem ……………..
- akal ……………….
- babak …………….
- colong ……………
- gagah …………….
- gemah ……………
- guyub ……………
- jejel ……………….
- kebat …………….
- lir ………………..
- loh ………………
m. malang …………
- mukti ……………..
- owah ……………..
- polah ………………
- reka ……………….
- sabar ……………….
- sembah ……………
- tata …………………
M.TEMBUNG CAMBORAN
Tembung camboran yaiku tembung loro kang digandeng dadi siji.
- Tembung camboran diperang ana loro, yaiku:
- Tembung camboran wutuh/tunggal
Yaiku tembung loro digawe dadi siji nduwe teges anyar.
Tuladha:
| anjani putra | : | anoman |
| bala pecah | : | barang gamapang pecah |
| bapa biyung | : | wong sing ngukir jiwa raga |
| buntut urang | : | rambut ing githok |
| gantung kepuh | : | ora tau ganti sandhangan |
| gantung siwur | : | katurunan kang kaping pitu |
| gotong mayit | : | anak 3 wadon kabeh |
| gilir kacang | : | anak akeh giliran lanang lan wadon |
| imagiri | : | araning panggonan (desa) ing bantul |
| jaran kepang | : | wewangunan kaya jaran digawe saka kepang |
| juru kunci | : | tukang ngrumat papan kramat, sareyan |
| kacamata | : | tesmak, piranti kanggo ndeleng |
| kadhal menek | : | araning gelung (pungkasaning gurung) |
| kala menjing | : | jendholan ing gulu tumrap wong lanang |
| karang malang | : | araning desa |
| mata tuwa | : | wong tuwane bojo |
| nagasari | : | araning panganan |
| perang rusak | : | araning bathik |
| randha royal | : | araning panganan |
| semar mendem | : | araning panganan |
| tutup keyong | : | peperangan omah kampung |
| udan riris | : | corak bathik |
| wanasaba | : | araning kutha |
- Tumbang camboran tugel/wudhar
Yaiku tembung loro digandeng dadi siji kang tegese cedhak karo tembunge.
Tuladha:
| bangjo | : | abang ijo |
| bulik | : | ibu cilik |
| dhelik | : | gedhe cilik |
| dhengus | : | gedhe bagus |
| dubang | : | idu abang |
| kakkong | : | tungkak bokong |
| kongel | : | bokong cengel |
| kosik | : | mengko dhisik |
| lunglit | : | balung kulit |
| pakdhe | : | bapak gedhe |
| pakpuh | : | bapak sepuh |
| perko | : | emper toko |
| tingwe | : | nglinting dhewe |
| thukmis | : | bathuk klimis |
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ing ngisor iki golekana arti camborane!
- anjani putra : …………………………………………………………………………………
- bapa biyung : ………………………………………………………………………………..
- gantung siwur : ………………………………………………………………………………..
- gilir kacang : ………………………………………………………………………………..
- kadhal menek : ………………………………………………………………………………..
- karang malang : ………………………………………………………………………………..
- maratuwa : ………………………………………………………………………………..
- nagasari : ………………………………………………………………………………..
- randha royal : ………………………………………………………………………………..
- semar mendem : ………………………………………………………………………………..
- bangjo : ………………………………………………………………………………..
- bulik : ………………………………………………………………………………..
- dhelik : ………………………………………………………………………………..
- lunglit : ………………………………………………………………………………..
- pakdhe : ………………………………………………………………………………..
- perko : ………………………………………………………………………………..
- tingwe : ………………………………………………………………………………..
- thukmis : ………………………………………………………………………………..
- kongel : ………………………………………………………………………………..
- kosik :…………………………………………………………………………………
N. TEMBUNG YOGYA SWARA
Tembung yogya swara yaiku tembung loro sing meh padha pangucape, mung beda wanda pungkasan, duwe teges lanang wadon.
- Tuladha
- hapsara-hapsari
- bathara-bathari
- dewa-dewi
- gandarwa-gandarwi
- kedhana-kedhini
- pemudha-pemudhi
- putra-putri
- raseksa-raseksi
- widadara-widadari
- yaksa-yaksi
- Lembar Kerja Siswa
Tembung-tembung ing ngisor iki teruske dadi tembung yogya swara!
- hapsara …………….
- bathara …………….
- dewa ……………….
- gandarwa ………..
- kedhana ………….
- pemudha …………
- putra ………………
- raseksa ………….
- widadara ……….
- yaksa ……………
Haryono, Soewardi. Buku Pepak Basa Jawa Kanggo Cah Sekolah. Pustaka Widyatama; Yogyakarta
Jatirahayu, Warih. Manca Warna Kawruh Pepak Basa Jawa. Pelangi; Yogyakarta
Nugraha, Setyo G. dkk. Buku Pinter Basa Jawa. Kartika; -
Suliyanto. Bebakalan Sinau Basa Jawa. Cendrawasih; Surakarta
Posted by Nursugiyanta, SPd. on November 24, 2010 at 9:20 am
matur nuwun sanget saged kangge nyengkuyung anggenipun pasinaon lare kulo.
Posted by ophzyl on November 27, 2011 at 1:40 pm
good
Posted by windaayu on October 12, 2012 at 3:58 am
nopo si tegase enteng tangane?tulung wangsulana
Posted by Nana on March 5, 2012 at 2:03 pm
Sangat membantu, matur nuwun.
Posted by ayu on May 8, 2012 at 5:28 am
ihhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhhh……………………………………..bagus bangetttttttttttttttttttttttt banyakkkkkkkkkkkk pengetahuannyaaaaaaaaaaaaa
Posted by yoseob on May 13, 2012 at 1:09 pm
gomawo,,,,, akhirnya tugas qu selesai ,,,,
Posted by Risma on August 21, 2012 at 9:38 am
thanks
Posted by rachel tika aristiani on August 22, 2012 at 11:48 am
endak ada penjelasan tentang tembung dwipurwa ya?? dan tolong aku kasih tahu kerata basa dari segara..please..kirim ke email ini ya : rachel.tika@gmail.com..terimakasih kakak..
Posted by hasnanadila on October 9, 2012 at 12:19 pm
lengkap sekali
terima kasih banyak atas kawruhnya, sangat bermanfaat
Posted by winda on October 12, 2012 at 3:55 am
sebenarnya apa si artinya enteng tangane?
Posted by windaayu on October 12, 2012 at 3:57 am
apa yaaaaaah?
Posted by windaayu on October 19, 2012 at 5:24 am
maturnuwun
Posted by Mayantara on November 19, 2012 at 3:40 pm
Jer nularaken ilmu menika laku ingkang sae sanget lan pikantukipun lelintu ganjaran sadangunipun ngelmi ingkang dipuntularaken.